Johan François de Later (1782-1848)

een centrale figuur in de kerkelijke Afscheiding (1836-1838) in Zeeland

ZIJN VOOR- EN NAGESLACHT

[=Tekst: afkomstig uit naslagwerk van het Rijksarchief te 's Gravenhage=]

Bij de grote brand van Middelburg in 1940 zijn, met die van vele andere dorpen, ook de doop-,  trouw- en begraafregisters van Oud-Vossemeer op Tholen verloren gegaan. In een daaraan voorafgaande periode had ondergetekende echter reeds een hoeveelheid gegevens uit deze boeken verzameld, welke bovendien in latere jaren konden worden aangevuld uit de uitgebreide historische- en genealogische aantekeningen die de gemeentesecretaris van Oud Vossemeer, de heer W. Van der Ploeg had bijeengebracht. Mede dank zij diens bereidwilligheid om inzage daarin te willen geven, zijn wij in staat hier een genealogie - de Later te publiceren, waarvoor thans de bronnenstudie in de archieven niet meer mogelijk zou zijn.

De familie de Later - de in oude archiefstukken ook gebezigde spelling de Latre zou, evenals de in de familie voorkomende franse voornamen, kunnen duiden op franse herkomst in een ver verleden - is niet alleen interessant voor de naamdragers zelf  Zij is ook belangwekkend voor belangstellenden in ruimer verband vanwege de rol die enige harer leden hebben gespeeld bij die fase in de Nederlandse kerkgeschiedenis die wordt aangeduid als de Afscheiding (1836-1838), een grote en pijnlijke strijd, waarin personen omwille van hun geloofsovertuiging door de overheid werden verdrukt en vervolgd, beboet en in enkele gevallen zelfs in de gevangenis gezet.

In deze bijdrage behandelen wij de genealogie van de familie de Later, terwijl men in een volgend artikel kan lezen over hun aandeel in de Afscheiding in Zeeland.

Wapen. Volgens een kleine aquarel in kleur, in bezit van mejuffrouw J. De Later, oud-verloskundige te Wijk bij Duurstede, kan het Zeeuwse familiewapen de Later als volgt beschreven worden; een schild van zilver beladen met een keper van keel vergezeld van drie hamer- of krukkenkruisjes van sabel, geplaatst (2-1). Helmteken; een zespuntige ster van zilver. Dekkleden: zilver en keel. Conform een schets in potlood, zonder kleuraanduiding, wordt dit wapen aangetroffen in het Gildeboek van het Boekbindersgild te Middelburg (1630) met de naam van Johan de Later, gildebroeder. Symbolisch wil men in dit wapen wel herkennen de 'standvastigheid in het geloof tot hoger geluk', die de de Later's uit de tijd van de Afscheiding ongetwijfeld aan de dag hebben gelegd (keper=standvastigheid; het kruismotief als zinnebeeld van het geloof in het algemeen en de ster als symbool van 'Het Hogere').

Beroepen. Het metselaars- en timmervak is vanaf ca. 1740 door opeenvolgende generaties als beroep uitgeoefend tot op de huidige dag (aannemer en bouwkundige), waarbij de 'metselaarsaffaire' te Oud-Vossemeer van 9 januari 1778 tot 16 april 1947 onafgebroken gevestigd is geweest in het zelfde huis aan de Ring, waar in de jaren 1836-1838 's zondags tot ver over de 100 mensen samen kwamen om, tegen het verbod van de overheid in, hun godsdienstplichten te vervullen. Hier groeide in tijden van geloofsvervolging het saamhorigheidsgevoel uit tot een vast geheel in perioden van geestelijke nood.

Bij de vrouwelijke leden van de familie zijn beroepen in de gezondheidszorg (vroedvrouw, verpleegster en verloskundige) van ca. 1740 altijd in trek geweest. Reeds van Suzanne van Dijk(e) (1718-1792), getrouwd met Bastiaan de Later (gen.ll) is dit bekend: in de Domeinrekeningen van de Amhachtsheerlijkheid Oud- en Nieuw-Vossemeer komt zij als vroedvrouw voor tussen 1779 en 1791 en over het jaar 17781'79 werd haar daarvoor ƒ 8,00 'belooning' uitbetaald.

STAMREEKS

I. Anthonie de Later, geboren (vermoedelijk) te Scherpenisse ca. 1685. Van hem is alleen bekend, dat hij een zoon Bastiaan gehad moet hebben, die volgt II. 

II. Bastiaan Anthonisse de Later, geboren ca. 1715, overleden Oud-Vossemeer op 21-05-1788, meester metselaar aldaar, trouwde aldaar Suzanne van Dijk(e), gedoopt Oud-Vossemeer 21-08-1718, overleen aldaar 07-12-1792, vroedvrouw 1779-1791, dochter van Jacob Franse van Dijk en van Elisabeth Blanckenburgh, die op haar beurt een dochter was van de chirurchijn en schepen van Oud-Vossemeer meester Dirck Blankenburgh en van Suzanne Costermans.

Bastiaan de Later, toenmaals te Scherpenisse, verkocht bij transport van 26-04-1763 aan Isaak van de Weels te Oud-Vossemeer 'een huis en erf in den Ring van OudVossemeer, tussen het huis en erf van monseigneur Jac.Reijffer, chirurgijn en Nicolaas van Dijke' voor 426 Ca.Guldens. Een jaar later, in 1764, kwam hij weer in Oud-Vossemeer terug, want bouwde daar een woning aan de westzijde van de Kerkgracht, welk gedeelte toen gedempt was. Dit huis is thans plaatselijk gemerkt A, no.72. Op 23-01-1793 verkochten Anthonij en François de Later, resp. metselaar en timmerman, erfgenamen van Suzanne van Dijk, weduwe van Bastiaan de Later hetzelfde huis - daarbij aangeduid als 'een huis en erf in de Ring van Oud-Vossemeer, aan de Noordzijde van het Kerkslop, naast het huis van de weduwe Huisbrecht Schipper, van achteren nevens het Kerkhof' - aan Leendert Engelvaart van £ 166,00, François de Later was meester timmerman en woonde te NieuwVossemeer.

Bastiaan Anthonisse de Later en Suzanne van Dijk(e) wonnen te Oud-Vossemeer 7 kinderen, onder wie Anthonie, volgt III.

III. Anthonie de Later, gedoopt Oud-Vossemeer 23-03-1749, overleden Dinteloord 07-05-1805, meester metselaar, trouwde als 1ste Anna Staats, van Tholen, overleden Oud-Vossemeer 27-05-1777; als 2de Tholen 14-01-1778 Maatje Pleune, gedoopt St.Annaland 07-05-1751, overleden Oud-Vossemeer 27-05-1812, dochter van Jean Pleune en van Pieternella Sinage, in de handeling van de kerkeraadsvergadering van 12-07-1776 staat te lezen, dat Anthonie de Later en (zijn eerste vrouw) Anna Staats, echtelieden "wegens gegeven ergernis van het Heilig Avondmaal (worden) onthouden opdat door hunne nadering de Heijlige Sacramenten niet ontheijligt worden".

Anthonie kocht 09-01-1778 van Maria van de Linde, weduwe Marinus Meerman te Oud-Vossemeer het huis, schuur en erf, staande binnen "den Ring van het Dorp tusschen de huijsinghe en erve van Monseigneur Anthonie de Beije en den Schepen Jan van der Ree", en dat voor£ 154,00.

Dit is het hier boven reeds genoemde metselaarshuis, thans plaatselijk gemerkt wijk A, no.31. Op dezelfde dag waarop hij dit huis kocht, 09-01-1778, verklaarde Anthonij de Later, meester metselaar schuldig te zijn aan Engel Meerman £ 100,00 en verbond daartoe zijn nieuw verworven huis, schuur en erf. Wanneer hij de hypotheek had afgelost, is niet bekend.

Anthonie had uit zijn eerste huwelijk één zoon, terwijl uit het tweede huwelijk 6 kinderen werden geboren, onder wie Johan François, volgt IV.

IV. Johan François de Later, gedoopt Oud-Vossemeer 10-09 (of 10-10-) 1782, overleden aldaar in het metselaarshuis op den Ring 29-08-1848, meester metselaar en ouderling aldaar, trouwde st Annaland 30-07-1813 Maria Adriaanse Dorst, geboren aldaar 14-04-1787, overleden Oud-Vossemeer in het huis op den Ring 13 of 31-01-1853, dochter van Adriaan Dorst en van Cornelia Voshol, speelde een belangrijke rol in de plaatselijke en regionale gebeurtenissen bij de kerkelijke Afscheiding in de jaren 1836-1838, waarbij zijn woning, het reeds meermalen genoemde metselaarshuis, dienst deed als schuilkerk. Vooruitlopende op deze gebeurtenissen die wij in een volgend artikel zullen behandelen, citeren wij hier de kerkeraadshandelingen van Oud-Vossemeer dd. 08-12-1835:

"De president gaf bericht van een ontvangen brief van Johan François de Later dd. 6 december, uit welke brief bleek, dat de Later zich afscheidde van het Hervormde Kerkgenootschap en verzocht zijn naam door te halen in het Lidmatenregister.

De Kerkeraad, ten volle bewust, dat deze man door zijn verkeerde Godsdienstige gevoelens reeds jaren achterheen halsstarrig de openbare godsdienstoefeningen en het gebruik van des Heeren Avondmaal schandelijk had verwaarloosd en er niets ten terechtbrenging met eenig goed gevolg bij dien man zou baten, besloot den brief voor Kennisgeving aan te nemen, en aan het verzoek te voldoen."

Uit zijn huwelijk werden te Oud-Vossemeer twee zoons geboren. Van de oudste zoon, Anthonij, geboren in 1814 en gouverneur (huisonderwijzer) te 's Gravenhage, bestaat een miniatuurportretje op ivoor geschilderd, van omstreeks 1840. Deze huwde te 's Gravenhage 23-06-1841 met Elisabeth Kindt, geboren aldaar in 1819, dochter van Pieter Kindt en van Elisabeth van Megchelen. Hun zoon, dominee Johan François de Later stond in een latere generatie als predikant te Tholen en van 1891 tot 1909 te Nieuwoort (ZH).

De jongste zoon van Johan François as Cornelis Adriaan, volgt V.

V. Cornelis Adriaan de Later, geboren Oud-Vossemeer in het huis aan de Ring 23-08-1819, overleden aldaar in hetzelfde huis 24-11-1868, meester metselaar aldaar, trouwde Oud-Vossemeer 18-11-1848 Janna Dorst, geboren aldaar 09-11-1824, overleden aldaar in het huis aan de Ring 28-08-1923, bijna 100 jaar oud, dochter van Abragan Dorst, landbouwer en van Adriana van Dijk. Zij hertrouwde als weduwe van C.A.de Later te Oud-Vossemeer 20-01-1870 Cornelis Westmaas, meester metselaar.

Cornelis Adriaan de Later was volgens familieoverlevering een hartstochtelijk jager en visser. In de omgeving van zijn woonplaats had hij dan ook de jacht en viswater gepacht. Er wordt beweerd, dat hij zowel in zijn werk, als bij de beoefening van zijn liefhebberijen te veel van zijn toch al niet sterke gestel eiste en dat dit de oorzaak was van zijn betrekkelijk vroege overlijden. Uit zijn huwelijk werd drie kinderen geboren, waarvan het jongste, Johan François de Later, volgt VI.

VI. Johan François de Later, bijgenaamd 'den Zoeten', geboren Oud-Vossemeer 2l-1O-1852, overleden Nieuwerkerk (Zld)  13-01-1946, meester metselaar en aannemer aldaar (op Schouwen-Duiveland), waar hij o.a. de stoomzuivelfabriek "De Duif" bouwde, trouwde Ouwerkerk (Schouwen-Duiveland) 31-08-1877 Leena van de Velde, geboren Tholen 16-10-1856, overleden Nieuwerkerk (Zld) 25-08-1940, dochter van Cornelis van de Velde en van Adriaantje Lena de Graal winkelierster. Uit dit huwelijk 15 kinderen, waarvan levend nageslacht.

H.W.M.J. KITS NIEUWENKAMP