VILNIUS 1914 - 1918




Voor Rusland begon op 1 augustus de Eerste Wereldoorlog.
Er stond maar één Duits leger (het 8e) in het oosten en na Duitse tegenslagen kreeg Paul von Hindenburg het opperbevel over het Oostfront. Uit het grootste deel van het 8e Leger wordt een nieuw 9e Leger gevormd, vanaf 17 september onder commando van Hindenburg. Op 1 november 1914 werd hij "Oberbefehlshabers der gesamten deutschen Streitkräfte im Osten" (Ober-befehlshaber Ost). Zijn Generaal-stafchef werd Generaal-majoor Erich Ludendorff.
Het oostelijk front had nu een apart commando, dat zelfstandig operaties aan het oostelijk front kon opzetten. Op 11 november wordt een offensief gestart, maar in West-Polen loopt het front vast. Tijdens de winter van 1914/1915 loopt hier de frontlinie. Eind januari 1915 krijgt Hindenburg de beschikking over vier nieuwe legerkorpsen: drie nieuw gevormde reservekorpsen en een vierde (21e) korps bestaande uit Elzassers en Lotharingers.
Ten noorden van de spoorlijn Königsberg-Insterburg-Eydtkuhnen kwam het nieuwe 10e Leger (onder Generaal-Oberst Hermann von Eichhorn). Ten zuiden van deze lijn bleven de troepen bij het 8e Leger. Er kwam een voorjaarsoffensief onder leiding van de Duitse chef van de generale staf, Erich von Falkenhayn.
Nadat in het oosten het gevaar was afgewend, werd de functie van de 'Oberbefehlshaber Ost' steeds meer uitgekleed: niet meer het opperbevel over het hele oostfront, alleen nog maar over de Njemen-Armee, het 10e Leger en het 12e Leger. Vanaf 24 augustus viel ook het grootste deel van 'Russisch Polen' niet meer onder de Oberbefehlshaber Ost en werd het Generalgouvernement Warschau. Successen waren er wel: op 18 augustus veroverd Hindenburgs 10e Leger Kaunas.
Het oppercommando van het 10e Leger werd hier ook gevestigd. Op 18 september 1915 viel Vilnius in Duitse handen en het hoofdkwartier van het 10e Leger verhuisde ook naar Vilnius, maar ging de volgende maand weer naar elders.

Vanaf 4 november wordt het gebied tussen Polen en de frontlinie bestuurlijk aangeduid als Land OberOst.
In het spoor van de legers werd ook een bestuur ingesteld. Bij de 'Etappeninspektionen' (staf van de legers) werden in de zomer 1915 'Verwaltungschefs' (Verwaltung=bestuur) ingezet, met daaronder 'Kreishauptleute'. Zo ontstonden de verschillende 'Etappenverwaltungen':
In belangrijke steden werd een 'Militärgouvernement gevestigd, Mitau, Grodno, Kowno (Kaunas) en Wilno (Vilnius). De coordinatie en centrale leiding van de Etappenverwaltungen werd op 3-11-1915 ondergebracht bij de staf van Oberbefehlshabers Ost in een 'Zentral-verwaltung', waaronder de Verwaltungschefs vielen.
Dit 'Verwaltungsgebiet des Oberbefehlshabers Ost' zou bij filatelisten het 'Postgebiet Ob.Ost' worden. Hierbuiten viel het gebied bij de frontline, het Etappengebied van de fronttroepen.

De Russische staatspost en veldpost

Voor de verovering door het Duitse leger, functioneerde in Litouwen natuurlijk de gewone Russische Staatspost, maar er waren ook Russische veldpost-kantoren op Litouws gebied. In Vilnius werd in 1914 een hoofd-veldpostkantoor geopend (juli 1914 tot september 1915). Ook werd er een veldpostkantoor gevestigd van het hoofdkwartier van het 1e Leger (juli 1914) en van het hoofdkwartier van het 10e Leger, van het Garde-Korps, 26e Leger-Korps en 3e Sibir. Leger-Korps (augustus-september 1915). Verder waren tijdelijk in Vilnius het 2e Leger-Korps (april 1915), het 5e en 23e Leger-Korps (augustus 1915) en 34e Leger-Korps (mei-juli 1915).

Postgebiet Ober-Ost

In het begin van de Duitse bezetting was elke postverzending voor de burgerbevolking verboden. In een bekentmaking van de Gouverneur van Vilnius, von Wegner:
" Nr. 19 Bekanntmachung
Jede Beförderung von Briefen, Karten, Schriftstücken aller Art, Drucksachen und Zeitungen von Ort zu Ort ist verboten. Zuwiderhandlungen werden mit Geldstrafe bis 5000 Mark und Gefängnis bis zu einem Jahre, wahlweise oder nebeneinander, in Wiederholungsfalle mit der doppelten Strafe bedroht.
Wilna, den 12. Oktober 1915
Der Gouverneur
gez. Wegner
Generalleutnant"
"Nr. 19 Bekentmaking
Iedere verzending van brieven, kaarten, alle soorten geschriften, drukwerk en kranten van plaats naar plaats is verboden. Overtredingen worden gestraft met een geldstraf tot 5000 Mark en gevangenis tot een jaar, naar keuze of naast elkaar, in herhalingsgevallen met de dubbele straf.
Vilnius...."
Toch werd op initiatief van de Oberbefehlshaber Ost opgericht: "Deutsche Post- und Telegraphenverwaltung im Postgebiete des Oberbefehlshabers Ost", afgekort P.T.V. Ob.Ost.
In een decreet van 14-1-1916 de Oberbefehlshaber Ost vestigt de 'Kaiserliche deutsche P.T.V. Ob.Ost' in het 'Etappengebiet' van de Oberbefehlshabers Ost.
Tijdens de Duitse bezetting viel Litouwen postaal onder het "Postgebiet Ober-Ost", het postgebied van de Oberbefehlshaber Ost. In de stempels wordt voor Vilnius dan niet meer het Poolse "WILNO" gebruikt, maar de Duitse naam "WILNA".
Op 15 januari 1916 werden er Duitse postkantoren geopend, die moesten zorgen voor het privaat postverkeer van de burgers met het postgebied van "Ober-Ost", het Generalgouvernement Warschau, en met Duitsland.
Ook in Vilnius werd hiervoor een postkantoor geopend aan de Grosze Strasse 12, waar post door burgers kon worden afgegeven en opgehaald.
Er werd geen post bezorgd, maar behalve de Duitse Post was er wel een stadspostdienst in Vilnius, die post bezorgde. Dit bezorgen bracht extra kosten met zich mee en men had een apart stempel "GEBÜHR 10 PF".
Nu lagen Vilnius en de rest van Litouwen niet meer in 'Russisch-Polen', dus er werden nieuwe opdrukken op Duitse postzegels gemaakt. De opdruk voor 'Postgebiet Ob. Ost' werd met hetzelfde lettertype als die voor 'Russisch-Polen' gemaakt.

Van veel steden bestaan stukken met deze postzegels, maar meestal alleen gericht aan 'Dahmann', 'Noske' of andere filatelistische producenten.

obost01b.gif
Klikken op een illustratie: blow up. Ware grootte van scan: 16,248 x 10,844 cm.
Details over het maken van de illustraties:Picture


Aangetekende brief met Duitse stempel WILNA 23-5 1916 (Vilnius) naar Breslau. Met Duits aantekenstrookje wilna. Het violette stempel "M.P.k." is van de censuur in Königsberg.
In een brede grenszone van Duitsland waren bureau's voor de postcontrole gevestigd, waar alle post gecontroleerd moest worden. Meer naar het binnenland was geen controle op het binnenlandse postverkeer. Ook in Königsberg, waar het oppercommando van het Ie Legerkorps gevestigd was, werd een 'Postüberwachungsstelle', postcontrolebureau, gevestigd.
De afkorting "M.P.k." van het stempel staat voor "Militärische Postkontrolle". De M en P zijn 5 mm hoog, de k is 3 mm. De stempels werden van 1916 tot 1918 gebruikt, vooral voor post van en naar het Baltische gebied en de rest van het Postgebiet Ober-Ost.
Algemeen voorschrift was, dat alle brieven in het buitenland open verzonden moesten worden. Als brieven gesloten bij de controle terecht kwamen werden ze teruggezonden naar de afzender. Binnenlandse post werd alleen bij verdenking geopend, bijv. naar aanleiding van een verdacht afzender of ontvang-adres. Onleesbare of moeilijk leesbare geschriften waren niet toegestaan. Ook te lange brieven mochten niet. Bij ontoelaatbare mededelingen volgde inbeslagname of terugzending.
Tot 26 december 1918 bleef Ob. Ost in Vilnius.

obost02b.gif
Klikken op een illustratie: blow up. Ware grootte van scan: 14,491 x 8,546 cm.
Details over het maken van de illustraties:Picture
Aangetekende brief, met Duits aantekenstempel Wilna en het stempel "EINSCHREIBEN", naar Berlijn. Het censuurstempel M.P.k. is zwart. Dit stempel kwam voor in violer, rood en zwart.
Voor het afstempelen kwamen drie Typen stempels voor:
Type I : bovenin de plaatsnaam en onderin drie sterren
Type II: als een plaats meerdere stempels had: bovenin de plaatsnaam en onderin twee sterren met een kenletter (a,b,..) ertussen
Type III: bovenin de plaatsnaam en onderin de toevoeging bij de plaatsnaam, bv. (Kurland)
In Vilnius werden gebruikt Type I en tweemaal Type II (a en b). De brief hierboven is afgestempeld met Type II, kenletter 'a', van het hoofdpostkantoor van Vilnius.
Verder naar beneden zien we een kaart met de afstempeling Type I van Vilnius.
De stempels werden gebruikt om af te stempelen en ook als aankomststempel.


vilncensb.gif
Klikken op een illustratie: blow up. Ware grootte van scan: 14,914 x 9,965 cm.
Details over het maken van de illustraties:Picture
Stempel van de censuur in Königsberg:
Geprüft und freigegeben
Überwachunsstelle Königsberg i. Pr.
= Gecontroleerd en vrijgegeven
Censuurkantoor Königsberg i. Pr. (in Pruisen)

aniforwd.gif