|
|
هيدرولوژی ايران
تصوير امروز
ماهواره هواشناسی از ايران در منطقه خاورميانه
وضع فعلی هوا و پيش
بينی هوای پنج روزه شهرهای مختلف ايران
تعريف هيدرولوژی
هيدرولوژی يا آبشناسی به معنای وسيع کلمه علم آب
است يعنی علمی که در مورد منشاء - جابجايی - پراکنش - خصوصيات فيزيکوشيميايی آب
و اثرات متقابل آن بر محيط و موجودات زنده بحث ميکند.با توجه به وسعت موضوعات
مطروحه در اين رشته علمی و بر حسب کاربرد آنها در مهندسی امروزه اين علم در زير
شاخه های مختلف علمی مورد بررسی و تحقيق قرار ميگيرد که از جمله ميتوان از هيدرو
متئورولوژی (مطالعه اثرات متقابل فرايندهای هواشناسی در هيدرولوژی) - پوتامولوژی
(مطالعه رفتار رودخانه ها) - ژئوهيدرولوژی (مطالعه آبهای زير زمينی) - ليمنولوژی
(مطالعه آبهای موجود در داخل خشکيها اعم از برکه ها و در ياچه ها) - هيدرومتری
(علم اندازه گيری آب و مسايل مربوط به آن) و ... نام برد.
مختصری از شرايط هيدرولوژيک ايران
کشور عزيز ما ايران را ميتوان از نظر ميزان بارش
جزء يکی از کشورهای خشک و نيمه خشک جهان به حساب آورد.مقدار بارش متوسط سالانه
ايران (حدود 242 ميلی متر) حتی از ثلث مقدار بارش متوسط سالانه در دنيا (حدود
860 ميلی متر) کمتر بوده و البته همين مقدار ناچيز بارندگی نيز از توزيع مکانی
يکسانی برخوردار نميباشد بطوريکه در 28 درصد از سطح کشور مقدار بارش متوسط
سالانه کمتر از 100 ميلی متر بوده واين مقدار در96 درصد از سطح کشور از 200 ميلی
مترنيز کمترميباشد.جالب است متذکر شوم که حداقل بارش سالانه در ايران مربوط به
کوير لوت با مقدار ناچيز چند ميلی مترو حداکثر آن در بندر انزلی در حاشيه جنوب
غربی درياچه خزر با مقدار 1500 ميلی متر ميباشد. از طرف ديگر پراکنش زمانی همين
مقدار ناچيز بارش نيز در فصل سرد سال بوده و با نيازهای آبی کشور که در فصل تابستان
به اوج خود ميرسد تطبيق ندارد.ازينرو آب و مطالعه آن در ايران همواره اهميتی فوق
العاده و حياتی در توسعه و عمران کشور داشته و خواهد داشت.
بيلان آب در ايران
مطالعات کارشناسی وزارت نيرو (متولی اصلی امور آب
در ايران) نشان ميدهد که بطور متوسط حجم بارندگی در ايران سالانه 400 ميليارد
متر مکعب می باشد که 77.5 % از اين مقدار (310 ميليارد متر مکعب) در مناطق
کوهستانی با مساحت 53 % از وسعت کشور (870 هزار کيلومتر مربع) و 22.5 % مابقی
حجم بارش (90 ميليارد متر مکعب) در مناطق دشتی با مساحت 778 هزار کيلومترمربع
(47 % از وسعت کشور) ميبارد.در اين محاسبات ارتفاع بارش متوسط سالانه در مناطق
کوهستانی و دشتی ايران بر اساس آمارهای رسمی کشور بترتيب 365 و 95 ميلی متر در
نظر گرفته شده است.
اتلاف ناشی از تبخير و تعرق در کشور بطور متوسط هرساله 200 ميليارد متر مکعب در
مناطق کوهستانی (64.5 % از کل بارش در اين مناطق) و 84 ميليارد متر مکعب در
مناطق دشتی (93.3 % از کل بارش در اين منطقه) محاسبه شده است.بطور کلی حجم اتلاف
سالانه ناشی از تبخير و تعرق در کشور معادل 284 ميليارد متر مکعب (71 % از کل
بارش در کشور) ميباشد.
حجم کل رواناب مستقيم ناشی از بارش بطور متوسط سالانه 55 ميليارد متر مکعب (13.7
% از کل بارش) در کشور محاسبه شده که از اين مقدار سهم مناطق کوهستانی و دشتی
بترتيب 51 و 4 ميليارد مترمکعب (معادل 16.5 % و 0.04 % از حجم کل بارش در اين
مناطق ميباشد.
برآوردهای کارشناسی حاکی از آن است که حجم نفوذ آب در کشور بطور متوسط هرساله 61
ميليارد متر مکعب (15.3 % از کل بارش در کشور) بوده که اين مقدار در مناطق
کوهستانی و دشتی بترتيب 59 و 2 ميليارد مترمکعب (19% و 2.2 % از حجم بارش در هر
يک از اين مناطق) ميباشد.
تقربيا کل آب نفوذ يافته درمناطق دشتی(2 ميليارد متر مکعب) و 25.4 % از حجم آب
نفوذ يافته در مناطق کوهستانی (15 ميليارد متر مکعب) بسمت سفره های آب زير زمينی
جريان يافته و مابقی 74.6 % از حجم آب نفوذی در مناطق کوهستانی که 44 ميليارد
مترمکعب ميباشد آب پايه جريان آبهای سطحی در رودخانه ها را تشکيل ميدهد.
حجم کل منابع آبهای سطحی کشور با احتساب 5 ميليارد مترمکعب حجم رواناب ورودی از
کشورهای مجاور به ايران - رواناب مستقيم ناشی از بارش و آب پايه جريانات سطحی
رودها بطور متوسط سالانه 104 ميليارد مترمکعب (26 % کل بارش در کشور) محاسبه شده
است که 18 ميليارد متر مکعب از اين مقدار در تبادل با منابع آبهای زيرزمينی بوده
و سبب تغذيه آن ميگردد.
با توجه به محاسبات مذکور در فوق حجم کل آبهای زير زمينی ايران شامل جريان آبهای
نفوذی به سمت سفره های آب زير زمينی در مناطق دشتی و کوهستانی و حجم ناشی از
تغذيه سفره های زيرزمينی از طريق رودها مجموعا 35 ميلياردمترمکعب (8.7 % از کل
بارش در کشور) محاسبه شده است.
مصرف آب در ايران
برآوردهای کارشناسی نشان ميدهد که حجم مصرف سالانه
آب در کشور بطور متوسط حدود 74 ميليارد مترمکعب ميباشد که از اين مقدار 69.5
ميليارد متر مکعب (حدود 94 % مصرف ) در بخش کشاورزی - 3.5 ميليارد مترمکعب (حدود
4.7 % مصرف) در بخش شرب و يک ميليارد متر مکعب (1.3 % از مصرف) در بخش صنعت مورد
استفاده قرار ميگيرد.با توجه به اين حقيقت که عمده مصرف آب کشور در بخش کشاورزی
ميباشد بديهی است افزايش راندمان مصرف آب که در حال حاضر بعلت عدم استفاده از
تکنيکها و روشهای نوين آبياری درکشور در حد بسيار پايينی ميباشد ميتواند ضمن
صرفه جويی قابل توجه در مصرف آب سبب افزايش سطح زير کشت محصولات آبی و شکوفايی
اقتصادی در کشورگردد.
